|
Informatie voor de pers, 13 september 2005
Een uitgebreid literatuuronderzoek van het NIVEL[i] naar 15 van de meest verkochte zelfzorggeneesmiddelen wijst uit, dat er risico’s vastzitten aan het gebruik van alle pijnstillers zonder recept. Dat geldt ook voor paracetamol, dat nog het meest veilig is maar eveneens beslist niet zonder risico’s. Pijnstillers lijken op grond van dit vandaag gepubliceerde onderzoek veruit de meest risicovolle groep te zijn van de veel verkochte zelfzorggeneesmiddelen, of ze nu normaal of verkeerd worden gebruikt. Andere middelen uit de groep van 15 waarvoor het NIVEL schadelijke effecten rapporteert, zijn maagzuurbinders (antacida), maagzuurremmers (H2-antagonisten) en het hooikoortsmiddel loratadine.
Belang deskundig advies voor elk middel apart beoordelen
Het NIVEL-onderzoek maakt volgens het Centraal Bureau Drogisterijen (CBD) duidelijk dat heel wat zelfzorggeneesmiddelen schadelijke neveneffecten kunnen veroorzaken. Het CBD vindt dan ook dat per middel moet worden uitgezocht of het verantwoord is het nu verplichte toezicht door drogist of apotheker(sassistent) op de verkoop - en daarmee de mogelijkheid daarbij deskundige persoonlijke voorlichting te krijgen - af te schaffen. Het ministerie van Volksgezondheid wil dit toezicht in één klap afschaffen.
Meest opvallende uitkomsten NIVEL-onderzoek
Pijnstillers – Van pijnstillers is redelijk bekend dat aspirines bij normaal en zeker bij verkeerd gebruik maagbloedingen kunnen veroorzaken. Minder bekend lijkt te zijn dat ook moet worden opgepast met het gebruik van (andere) NSAID’s [ii], zoals ibuprofen en naproxen, die onder andere maagdarmcomplicaties (bv. bloedingen) kunnen veroorzaken en de kans op hartfalen vergroten. Dit geldt nog meer voor mensen die tot de risicogroep voor NSAID’s behoren, waar veel factoren aanleiding toe kunnen geven (leeftijd, medische stoornissen of gebruik van andere medicijnen) [iii]. Paracetamol wordt veelal als een veilig alternatief gezien bij pijnbestrijding en koorts. Het is nauwelijks bekend dat ook paracetamol nogal wat schadelijke effecten kan hebben. Er bestaan dan ook geen veilige pijnstillers, ook niet onder de zelfzorggeneesmiddelen. Dat is volgens het CBD de meest opvallende uitkomst van een uitgebreid literatuuronderzoek dat het NIVEL voor haar heeft verricht naar schadelijke effecten van normaal en verkeerd gebruik van 15 belangrijke zelfzorggeneesmiddelen. Uit het NIVEL-rapport komt het beeld naar voren dat pijnstillers – paracetamol, aspirine en de (andere) vrij verkrijgbare NSAID’s – veruit de meest risicovolle groep vormen van de meest verkochte zelfzorggeneesmiddelen.
Overige onderzochte middelen – Wat betreft de 10 andere zelfzorggeneesmiddelen die het NIVEL heeft onderzocht, zijn vooral bij eenvoudige maagzuurbinders (antacida), maagzuurremmers
(H2-antagonisten) en het hooikoortsmiddel loratadine ook schadelijke effecten gevonden. De onderzoekers geven overigens aan dat het rapport een aantal witte vlekken vertoont en leggen ook uit waarom het zo moeilijk is om via literatuuronderzoek een volledig beeld te krijgen.
Gebrek aan kennis en ziekenhuisopnames – Het onderzoek behandelt ook een aantal publicaties dat het gebrek aan kennis van consumenten over zelfzorggeneesmiddelen tot onderwerp heeft. De onwetendheid van de consument, die hieruit duidelijk naar voren komt, lijkt volgens het NIVEL een belangrijke oorzaak te zijn van verkeerd gebruik. Het NIVEL behandelt verder nog een Duits onderzoek, waaruit blijkt dat bij 17% van de mensen die als gevolg van geneesmiddelengebruik in een ziekenhuis worden opgenomen de oorzaak ligt bij verkeerd gebruik van zelfzorggeneesmid-delen. Er is geen reden aan te nemen dat het aandeel van zelfzorggeneesmiddelen in het aantal ziekenhuisopnames in Nederland wezenlijk anders ligt.
[i] Nederlands instituut voor onderzoek van de gezondheidszorg, Utrecht.
[ii] Non Steroid Anti-Inflamatory Drugs, ofwel geneesmiddelen die pijnstillend, ontstekingsremmend en koortsverlagend werken.
[iii] Zie voor een overzicht van alle risicofactoren (contra-indicaties): YM Jeucken, YPM van Minnen, GTh van der Werf. Vrij verkrijgbare NSAID’s gebruikt door patiënten met contra-indicaties: een veilig idee? Huisarts & Wetenschap 48 (8), juli 2005, blz. 388-391).
Noot voor de redactie
Het NIVEL-rapport ‘Negatieve effecten van normaal en verkeerd gebruik van zelfzorggenees-middelen’ gemaakt in opdracht van het CBD, kan op deze website worden gedownload bij Publicaties > Onderzoeken > NIVEL. Het onderzoek is ook te downloaden op www.nivel.nl. Hoofdstuk 4 geeft een bruikbare samenvatting. Een beknopt overzicht van de schadelijke effecten die het NIVEL voor pijnstillers heeft gevonden, is als aparte bijlage onderaan dit persbericht geplaatst.
Voor meer informatie, contact met woordvoerders en/of beeldmateriaal belt of mailt u met: PPGH JWT_Colors, Carla Termorshuizen, T 020 - 301 94 35, M 06 – 52 33 70 99, carla.termorshuizen@colors.nl. Daarnaast vindt u aanvullende informatie in de bijlage onder dit persbericht.
Centraal Bureau Drogisterijbedrijven
Het Centraal Bureau Drogisterijbedrijven (CBD) behartigt de belangen van de drogisterijbranche op alle terreinen, van farmaceutisch tot sociaal-economisch. Deze brancheorganisatie heeft onder meer als doel het verhogen en waarborgen van de kwaliteit van de aflevering van en voorlichting over zelfzorggeneesmiddelen in de drogisterijen.
BIJLAGE BIJ PERSBERICHT
Samenvatting voornaamste negatieve effecten van pijnstillers die zonder recept verkrijgbaar zijn, zoals gevonden in het literatuuronderzoek van het NIVEL (2005) “Negatieve effecten van normaal en verkeerd gebruik van zelfzorggeneesmiddelen”
De tabellen in deze bijlage zijn overgenomen uit hoofdstuk 4 (“Samenvatting en discussie”) van het NIVEL-rapport. Voor de leesbaarheid zijn de beschrijvingen soms ingekort en wetenschappelijke begrippen vervangen door eenvoudigere termen. Verder zijn de belangrijkste effecten bovenaan gezet, zodat de lezer zich sneller een beeld kan vormen van de risico’s van het desbetreffende zelfzorggeneesmiddel. De tabellen geven een aantal pregnante conclusies weer uit de 206 wetenschappelijke publicaties die het NIVEL in het literatuuronderzoek heeft verwerkt. Het betreft vrijwel uitsluitend internationaal onderzoek. De tabellen pretenderen geenszins volledig te zijn, maar geven een selectie die de conclusies uit het NIVEL-rapport goed illustreert. Voor de bijbehorende literatuurreferenties wordt verwezen naar het originele rapport.
I. Paracetamol
|
Normaal gebruik
- Tien procent van de gebruikers rapporteert negatieve gevolgen. De belangrijkste zijn een gestoorde spijsvertering, slaperigheid (reactievermogen), duizeligheid, misselijkheid en hoofdpijn.
- Paracetamol versterkt de werking van het bloedverdunnende middel warfarin (interactie).
- Er bestaan cases van paracetamolvergiftiging bij pasgeborenen door gebruik tijdens de zwangerschap.
- Bij 17 op de 100.000 kinderen die paracetamol gebruiken, treden maagdarmbloedingen op.
Verkeerd gebruik en beschikbaarheid
- Hoge doseringen geven een 3,7 keer hoger risico op maagbloedingen t.o.v. niet-gebruikers.
- Overdosering leidt tot leverproblemen; chronisch alcoholgebruik kan dit versterken.
- Overmatig gebruik kan leiden tot nieraandoeningen.
- Gecombineerd gebruik van paracetamol met andere pijnstillers zoals aspirine verhoogt de risico’s op complicaties in het bovenste deel van het maagdarmkanaal.*
- In Engeland en Wales worden jaarlijks 150 doden en 30.000 ziekenhuisopnamen toegeschreven aan een overdosis paracetamol.
- Paracetamol speelt een grote rol bij zelfvergiftigingen in het Verenigd Koninkrijk; in 1997 werd de helft van de “geneesmiddelenvergiftigingen” daar veroorzaakt door paracetamol.
- In landen waar de verkrijgbaarheid van paracetamol groter is (o.a. meer verkooppunten), liggen de zelfmoordpercentages als gevolg van paracetamol-overdosering hoger dan in andere landen.
|
Voor geneesmiddelenafhankelijke hoofdpijn heeft het NIVEL geen referenties gevonden. Dit onderwerp krijgt in Nederland sinds kort echter de nodige aandacht. Het gaat om een ernstige chronische vorm van hoofdpijn, waar in Nederland naar schatting 320.000 mensen aan leiden. Paracetamol kan, net als aspirine en andere NSAID’s, de oorzaak zijn van deze vorm van hoofdpijn, die uitgebreid wordt beschreven in de NHG-standaard hoofdpijn.
II. NSAID’s
|
Normaal gebruik
- NSAID’s hebben als belangrijke bijwerking maagdarmcomplicaties, ook bij gebruik als zelfzorgmiddel.
Het relatieve risico op maagdarmklachten bij zelfzorgdoseringen is twee keer hoger dan bij niet-gebruik.
- Zelfzorg-NSAID’s hebben een groot aandeel (76%) in het aantal maagbloedingen door NSAID’s.
- Kort gebruik (< 1 week) kan een belangrijke factor zijn bij het ontwikkelen van maagzweergerelateerde bloedingen.
- Ouderen die NSAID’s gebruiken, lopen een extra groot risico op maagzweren met bloeding.
- 60% van de ouderen met een maagbloeding gebruikt NSAID’s; 95% hiervan gebruikt ze als zelfzorg.
- Het risico op hartfalen is bij patiënten die NSAID’s gebruiken 1,6 keer groter dan bij niet-gebruikers; dit risico is in de eerste maand NSAID-gebruik nog hoger (2,1 keer)
- Dagelijks gebruik van NSAID’s geeft een 2,1 keer hoger risico op chronische nierziekte t.o.v. niet-gebruikers; dit effect is sterker voor 65-plussers.
- Ibuprofen is betrokken bij 3% van de ziekenhuisopnames door geneesmiddelengebruik, naproxen bij 0,4%.
- Alcoholisten die naproxen gebruiken, lopen een 6,5 hoger risico op maagdarmbloedingen.
Verkeerd gebruik
- Het risico op hartfalen is bij gebruikers met co-morbiditeit 2,9 keer hoger dan bij niet-gebruikers.*
- Bij gebruik van meer NSAID’s naast elkaar is het risico op hartfalen 3,6 hoger.*
|
Het NIVEL vermeldt dat daarnaast een aantal andere negatieve effecten van NSAID’s bekend zijn. Een geraadpleegde deskundige noemde de volgende onderwerpen:
- de relatie tussen NSAID-gebruik en verschillende allergische klachten waaronder astma en huidreacties zoals urticaria alsmede anafylactische reacties;
- NSAID-gebruik en geneesmiddelafhankelijke hoofdpijn;
- Enkele veel voorkomende interacties van NSAID’s met bijvoorbeeld coumarinen en SSRI’s die de kans op bloedingen vergroten;
- Een reeks echt zeldzame bijwerkingen zoals bloedbeeldafwijkingen en leveraandoeningen.
Overdosering en het naast elkaar gebruiken van verschillende (merken) pijnstillers al dan niet met een zelfde soort actief bestanddeel zijn overigens twee andere problemen die volgens deskundigen bij zelfzorg en met name NSAID’s veel voorkomen en meer aandacht behoeven.
III. Aspirine
|
Normaal gebruik
- Aspirine is betrokken bij 18% van de ziekenhuisopnames als gevolg van geneesmiddelengebruik; dit geldt vooral voor lage doseringen.
- Aspirine verhoogt het risico op maagdarmklachten; dit geldt ook voor zelfzorg en lage doseringen.
- Kortdurend aspirinegebruik (< 1 week) kan een belangrijke factor zijn bij het ontwikkelen van maagzweergerelateerde bloedingen; van de gebruikers met een maagzweergerelateerde bloeding gebruikte 35% het als zelfzorgmiddel.
- Aspirine kan astma induceren bij volwassenen (3-21% van de astmagevallen) en kinderen (2-5% idem).
- Het risico op hersenbloedingen is bij aspirinegebruikers 2,2 keer hoger (incidentie 2,6%).
- In combinatie met warfarin levert aspirine een verhoogd risico op zowel grote als kleine bloedingen bij mensen met hartaandoeningen.
- Gebruik van aspirine tijdens de zwangerschap verhoogt het risico op persisterende pulmonale hypertensie bij kinderen.
- De kans op Reye’s syndroom is groter bij kinderen die aspirine gebruiken.
Verkeerd gebruik en beschikbaarheid
- Acute of chronische aspirinevergiftiging kan leiden tot nierschade.
- Overmatig gebruik van aspirines kan leiden tot maagzweren.
|
Het NIVEL stelt dat “het aspirientje” “minder onschuldig is dan wel wordt gedacht.” Zo kan aspirine gebruik volgens het rapport “astma induceren, het risico op maagdarmklachten, hersenbloedingen en nieraandoeningen verhogen en leiden tot ziekenhuisopnamen.” Het NIVEL vond geen studies over door aspirine geïnduceerde hoofdpijn, terwijl bekend is dat ook aspirine dit effect kan hebben.
* Door het NIVEL ingedeeld onder normaal gebruik, doch hier onder verkeerd gebruik.
** Toevoeging CBD op basis van schattingen van vooraanstaande hoofdpijndeskundigen.
CENTRAAL BUREAU DROGISTERIJBEDRIJVEN – september 2005
|
